فرامرز حیدریان
تظپخسعه (از معمّاها و تابوهای فلسفی): خرمنی از فحشهای رکیک و دروازه غاری!
وحشت و اندوه؛ تأمّلی در باره نیم قرن تباهی وجدان، تقدّس قدرت و انهدام جان و زندگی انسانی:
وحشت و اندوه، نزدیک به نیم قرن است که همپای ما آمدهاند. با ما، که هنوز ایران، تاریخ و فرهنگ و تنوّع قومی و انسانی آن را دوست میداریم و سرنوشت این سرزمین را از سرنوشت خویش جدا نمیدانیم. وحشت و اندوه، فقط حاصل مشاهده ویرانی یک کشور یا فروپاشی زندگی چند نسل نیست؛ بلکه از مواجهه با فاجعهای عمیقتر سرچشمه میگیرد. فاجعهای که در آن، نابودی امکان زندگی انسانی، نه تنها با ابزار قدرت سیاسی – تخریبی پیش برده میشود؛ بلکه در دستگاهی از باورها و توجیهات عقیدتی، معنای حقیقت، تکلیف و حتّا فضیلت به خود میگیرد. ما نمیخواهیم به آن «ما»یی تعلّق داشته باشیم که گیوتین را بر شریانهای حیاتی جامعه حاکم کردهاند؛ یعنی آن «ما»یی که طناب دار را به ابزار حُکمرانی و اعدام جوانان و نوجوانان این سرزمین را به وسیلهای برای تولید وحشت و استمرار حُکمرانی تبدیل کردهاند. مسئله فقط این نیست که قدرتی سیاسی و ویرانگر برای بقای خود، انسان میکشد و جانستانی میکند؛ بلکه مسئله بنیانیتر و هول افکن این است که چنین قدرتی، به اتکای ادّعای مالکیّت حقیقت، برای خویش حقّی فراتر از هر گونه داوری انسانی و اخلاقی قائل میشود. گویی جان انسان، نه حرمتی مستقل و خدشه ناپذیر؛ بلکه امتیازی است که صاحبان قدرت میتوانند به مقتضای مصالح و ملاحظات عقیدتی و سیاسی خود، آن را اعطا کنند یا پس بگیرند.
ما نمیخواهیم به آن «ما»یی تبدیل شویم که نزدیک به نیم قرن است ویرانی ایران، فرسایش سرمایه انسانی و تباه کردن زندگی نسلهای متوالی را در افق رسالت و برنامهای الهی تفسیر میکنند. آن «ما»یی که گویی میان ایمان و ویرانگری، میان عبادت و خشونت، میان ادّعای رستگاری و انکار ابتداییترین حقوق انسان، هیچ تناقضی نمیبینند. امّا هولناکترین وجه این وضعیّت، صرفا ارتکاب جنایت و استمرار خشونت نیست؛ بلکه امکان پیدایش نوعی جهانبینی است که در آن، فاعل خشونت میتواند نه تنها خود را از هر گونه مسئولیّت اخلاقی مبرّا بداند؛ بلکه عمل خویش را مصداق اخلاص، عبادت، انجام تکلیف و وظیفه شرعی و حتّا وسیلهای برای کسب رضایت الهی تلقی کند. در اینجا با یکی از عمیقترین و هولناکترین صورتهای تباهی وجدان انسانی مواجه میشویم. لحظهای که انسان، به نام خیر مطلق، توانایی تشخیص شرّ را در خود از دست میدهد؛ یعنی لحظهای که دستگاه اعتقادی، به جای آنکه وجدان را در برابر رنج و حرمت دیگری بیدار کند، به ابزاری برای تعطیل کردن آن تبدیل میشود. فاجعه فقط در این نیست که انسان، خلاف ندای وجدان خود، دست به جنایت میزند؛ بلکه فاجعه در این است که ممکن است چنان نظامی از باور و توجیه پدید آید؛ طوری که جنایت دیگر در آگاهی فاعل آن، جنایت تلقی نشود؛ بلکه در هیئت فضیلت و وظیفه ظاهر شود. اینجاست که شرّ، از قلمرو یک عمل منفرد فراتر میرود و به یک نظام معنایی و عقیدتی مجهّز میشود؛ یعنی نظامی که نه تنها امکان ارتکاب خشونت را فراهم میکند؛ بلکه برای آن مشروعیّت/اعتبار، تقدّس و حتّا پاداش دنیوی و اخروی نیز قائل میشود. انسان نمیتواند صرفا با این عُذر بدتر از خطا، که مأمور بوده، مؤمن و مسلمان و شیعه مسلک بوده، از حقیقتی مقدّس دفاع میکرده یا خود را در خدمت غایتی متعالی میپنداشته است، از پاسخگویی در برابر رنج و مرگ انسانهای دیگر بگریزد. هیچ اعتقادی، صرف انتساب به امر مقدّس، از داوری اخلاقی مصون نمیشود؛ زیرا اگر چیزی به نام اخلاق انسانی معنایی داشته باشد، دُرُست در همین نقطه باید خود را نشان دهد. در جایی که انسان، حتّا به نام بزرگترین و مقدّسترین باورهای خود، حقّ پایمال کردن حرمت و جان انسانهای دیگر را ندارد.
بیایید، دست کم برای لحظهای، با خود، صادق و بی ملاحظه باشیم. از خود بپرسیم که از آغاز استقرار این قدرت الهی و مصادره و تسخیر تدریجی عرصه عمومی به نفع یک دستگاه عقیدتی و سیاسی، از همان «تیربارانهای پشت مدرسه رفاه» تا اعدامها، کشتارها و طنابهای داری که همچنان بر فراز جان و زندگی مردمان این سرزمین سایه افکندهاند، چه تعداد از انسانها، چه تعداد از جوانان و نوجوانان این آب و خاک، قربانی عقایدی شدهاند که صاحبان قدرت، خود را به نام آنها صاحب اختیار جان و سرنوشت دیگران دانستهاند؟. چه تعداد زندگی، استعداد، عشق، آرزو و امکان انسانی، در پای بقای نظمی قربانی شده اند که موجودیّت خود را برتر از حقّ حیات و آزادی انسانها میداند؟. آمار دقیق قربانیان را شاید هیچکس نداند، امّا آیا ندانستن تعداد، چیزی از حقیقت فاجعه میکاهد؟. آیا ناتوانی در شمارش دقیق جانباختگان، میتواند از وزن اخلاقی مرگ آنان بکاهد؟. آیا میتوان زندگیهای از دست رفته را به ارقامی در حاشیه تاریخ تقلیل داد بی آنکه خود به بخشی از ساز و کار فراموشی و انکار تبدیل نشویم؟. هر انسانی که قربانی این فاجعه شده، جهانی یگانه و تکرار نشدنی از امکانها، تجربهها، پیوندها و رؤیاها بوده است. با مرگ او، فقط یک زندگی پایان نیافته است؛ بلکه بخشی از آیندهای نیز که میتوانست در جهان، تحقّق یابد، برای همیشه از میان رفته است. چه باید گفت در باره جوانانی که حتّا در صفوف و خاکریزهای خود صاحبان قدرت نیز قربانی شدهاند؟. آیا این واقعیّت، پرسشی اساسی در باره ماهیّت قدرتی پیش نمیکشد که بقای خویش را بر هر انسان و هر پیوند انسانی مقدّم میدارد؟. قدرتی که وقتی دلیل استمرار خود را به اصلی مطلق تبدیل میکند، دیگر هیچ انسانی را به خودی خود دارای حرمت و مصونیّت نمیشناسد حتّا آنانی را که زمانی در خدمت آن بودهاند. در چنین منطقی، وفاداری نیز تضمین کننده امنیّت نیست؛ زیرا آنچه که در نهایت اهمیّت دارد، نه انسان و نه وفاداری او؛ بلکه استمرار دستگاه قدرت است. انسانها تا هنگامی اعتبار دارند که در خدمت بقای آن باشند و هر گاه از این کارکرد خارج شوند، ممکن است که خود نیز به قربانیان همان ساز و کاری تبدیل شوند که پیشتر در استقرار و استمرارش سهیم بودهاند.
چه چیزی به یک قدرت سیاسی اجازه میدهد که خویشتن را مالک حقیقت بداند و از ادّعای مالکیّت، حقّ تصرّف در زندگی دیگران را استنتاج کند؟. آیا خطر اصلی فقط در اشخاصی است که بر مسند قدرت نشستهاند، یا باید بنیان اعتقاداتی را نیز کنکاوی کنیم که به هر انسانی، هر نهاد و ارگان و اداره و موسّسه و هر رفتاری امکان میدهد خود را از پاسخگویی معاف بداند؟. وحشت و اندوه، نزدیک به نیم قرن است که پا به پای ما میآیند. امّا شاید اندوه بارترین وجه این تاریخ، فقط آنچه که بر سر ایران و مردمانش آمده نیست؛ بلکه آن است که چگونه میتوان جامعهای را به وضعیّتی رساند؛ طوری که بخشهایی از آن ناگزیر شوند برای ابتداییترین حقوق انسانی خود، برای حقّ زیستن، اندیشیدن، انتخاب کردن و مخالفت کردن، هزینههایی چنین سنگین بپردازند. چگونه ممکن است زندگی که باید بدیهی ترین حقّ انسان باشد، به امتیازی مشروط و وابسته به رضایت صاحبان قدرت تبدیل شود؟ و چگونه میتوان به نام رستگاری انسان، امکان زندگی انسانی را از او سلب کرد؟.
ما هنوز ایران را دوست داریم؛ نه به مثابه یک قلمرو جغرافیایی یا موضوعی برای نوستالژی تاریخی؛ بلکه به مثابه امکان باهمزیستی انسانهایی که با وجود تفاوت در باور، زبان، تبار، آداب و رسوم و شیوه زندگی، در حقّ بنیانین خود برای آزاد و برابر زیستن مشترک هستند. ایران نباید ملک طلق هیچ عقیده، مذهب، ایدئولوژی، قوم، حزب یا دستگاه قدرتی باشد. ایران باید خانه مشترک انسانهایی باشد که هیچکدام، به صرف تفاوت با دیگری، از حقّ انسانی خود محروم نمیشوند. شاید آنچه که باید از نیم قرن وحشت و اندوه بیاموزیم، بیش از هر چیز این باشد که دفاع از آزادی، فقط دفاع از آزادی خودمان نیست؛ بلکه دفاع از حقّ آزادی دیگران نیز هست حتّا هنگامی که با باورها و خواستههای ما موافق نیست. دفاع از انسان، زمانی معنای واقعی خود را آشکار میکند که حاضر باشیم حرمت انسانی کسی را نیز به رسمیّت بشناسیم که با ما اختلاف نظر دارد. وحشت و اندوه هنوز با ماست؛ امّا نمیخواهیم میراث این تاریخ نکبت آلود و فاجعه بار، بازتولید وحشت و اندوه در نسلهای آینده باشد. نمیخواهیم فرزندان این سرزمین، روزی در برابر تاریخ زیسته ما بایستند و بپرسند شمایانی که اینهمه رنج کشیدید، قربانیها دادید و بیدادگریها بر شما رفت، آیا توانستید از سبک و سیاق تولید رنج عبور کنید؟. شما که قربانی انحصار حقیقت؛ آنهم نوع الهی اش شدید، آیا توانستید به حقّ دیگران برای داشتن حقیقت و اندیشهای متفاوت احترام بگذارید؟. شما که از پایمال شدن کرامت و ارجمندی انسان به ستوه آمده بودید، آیا توانستید کرامت انسان را به اصلی فراتر از انتقامجویی، کینه توزی و نفرت عقیدتی تبدیل کنید؟.
اینها پرسشهایی نیستند که بتوان با تغییر یک حکومت، یک قانون یا یک نسل از کنارشان گذشت. اینها پرسشهایی در باره بلوغ و رُشد اخلاقی و تاریخی یک جامعه هستند. در باره اینکه آیا انسان میتواند پس از تجربه خشونت، از بازتولید آن امتناع کند و آیا میتواند پس از زیستن زیر سلطه حقیقتی انحصاری، به تنوّع حقیقتها و آزادی داوری انسانی مجال بدهد. شاید رهایی از این کابوس الهی، پیش از آنکه در تغییر مناسبات بیرونی قدرت تحقّق یابد، به یک گسست ریشه ای در آگاهبود و وجدان ما نیاز داشته باشد به این فهم که هیچ حقیقتی، هر چقدر هم مقدّس پنداشته شود، ارزشمندتر از حرمت و ا رجگزاری به جان و زندگی انسان نیست. هیچ آرمانی، هر چقدر هم بزرگ و متعالی معرفی شود، مجوّز نابودی جان و زندگی نیست و هیچ قدرتی، هر چقدر هم خود را به حقّ بداند، نباید از مسئولیّت و پاسخگویی در برابر انسان و وجدان اخلاقی او معاف باشد. ما نمیخواهیم به آن «ما»ی حاکم و مصدر گیوتین اقتلویی تبدیل شویم، امّا مهمتر از آن، نمیخواهیم هیچ انسانی، در هیچ فردایی، به نام هیچ «ما»یی، قربانی شود و جانش را از دست بدهد.
در پشت دروازه های زمان؛ تراژدی یک درجاماندگی تاریخی:
ما هنوز در پشت دروازههای زمان گرفتاریم. در مدار بسته تاریخی خویش به گرداگرد خود میچرخیم و گویی سرنوشت ما چیزی جز تکرار بی پایان انتظار، عبورهای نافرجام و مواجهه دوباره با بُن بستهای دیرینه نیست. از هر دروازهای که گذشتیم، خود را در برابر دروازهای دیگر یافتیم؛ گویی عبور، به جای آنکه ما را از وضعیّت پیشین رها کند، صرفا صورت تازهای از همان درجاماندگی را پیش رویمان قرار داد. امروزمان در پشت دروازه فردا سپری میشود، دیروزمان در پشت دروازه امروز به هدر رفت و دیروزهای دورترمان نیز در پشت دروازه هایی گرفتار ماندند که قرار بود ما را به افقهای تازهای برسانند. بدینسان، زمان گذشت، نسلها آمدند و رفتند، حکومتها برآمدند و فرو پاشیدند و صورتهای زندگی دگرگون شدند، امّا در زیر این همه جابجایی و دگرگونی، برخی از بنیانیترین بُن بستهای تاریخی ما همچنان دوام آوردند.
تراژدی در این نیست که زمان بر ما گذشته است. تراژدی در این است که این همه زمان بر ما گذشته بی آنکه توانسته باشیم آن را به نیرویی متناسب برای دگرگون کردن خویش تبدیل کنیم. ما روزها و سالها را پشت سر گذاشتهایم، امّا آیا از تجربه آنها نیز عبور کردهایم؟. آیا آنچه که بر ما گذشته است، به شناختی انباشته، به حافظهای انتقادی و به ارادهای برای جلوگیری از بازتولید شکستهای گذشته تبدیل شده است؟ یا اینکه فقط حوادث و مصیبتها را تجربه کردهایم، رنجها را به خاطر سپردهایم، شکستها را به مرثیه بدل ساختهایم و سپس، با همان مناسبات فکری و اجتماعی و سیاسی، به استقبال تکرار آنها رفتهایم؟.
مسئله اساسی ما شاید از یک بدفهمی دیرپای در باره نسبت انسان و زمان سرچشمه میگیرد. ما همواره چنین پنداشتهایم که باید از دروازههای زمان عبور کنیم؛ گویی زمان چیزی بیرون از وجود تاریخی ماست که در پشت آستانههای آن ایستادهایم و چشم انتظار گشوده شدن راهی به سوی آیندهای دیگر هستیم. امّا شاید حقیقت را باید در نقطه مقابل این پندار جست و جو کرد. مسئله این نیست که ما چگونه از زمان عبور کنیم؛ بلکه مسئله این است که چگونه آنچه را که زمان از وجود تاریخی ما عبور میدهد، به نیرویی برای ساختن آینده تبدیل کنیم. زمان، به خودی خود، نه رهاییبخش است و نه پیشرفت آفرین. سپری شدنِ قرنها، به تنهایی، مردمان هیچ جامعهای را خردمندتر نمیکند همانگونه که انباشت تجربه، ضرورتا به پیدایش شناخت نمیانجامد و شناخت نیز لزوما به اراده و کنش تبدیل نمیشود. فاصله میان زیستن در زمان و تاریخساز شدن، فاصلهای است که یک جامعه را از تکرار سرنوشت ملعون به آفرینش امکانهای تازه میرساند.
شاید خطای ریشهای ما این بوده است که همواره در انتظار گشوده شدن دروازهها ماندهایم بی آنکه از خود بپرسیم چه چیزی این دروازهها را پدید آورده و چرا بارها و بارها در برابر آنها متوقّف شدهایم؟. ما موانع تاریخی را عمدتا در بیرون از خویش جست و جو کردهایم. در حوادث، اشخاص، دشمنان، ایلغارهای مهاجم و حکومتها و شرایطی که بر ما تحمیل شدهاند. بی تردید، عوامل بیرونی و ساختارهای تحمیلی در سرنوشت جوامع نقش دارند و نمیتوان مسئولیّت قدرتهای مسلّط یا شرایط تاریخی را به پای همگان نوشت، امّا هیچ تحلیل جدّی از تاریخ نمیتواند از این پرسش بگریزد که چرا برخی مناسبات و ساز و کارهای مولّد بُن بست، حتّا پس از تغییر حکومتها، جابجایی قدرتها و دگرگونی صورتهای سیاسی، همچنان بازتولید میشوند؟. چرا تغییر در اشخاص، همیشه به تغییر در مناسبات قدرت نمیانجامد؟. چرا تغییر در ساختارهای ظاهری، الزاما به تحوّل در بنیانهای اندیشه و فرهنگ سیاسی منجر نمیشود؟.
شاید تلخترین حقیقت این باشد که ما، گاهی نه فقط در برابر دروازههای تاریخ متوقّف شدهایم؛ بلکه خود نیز در ساختن و بازتولید دروازهها سهم داشتهایم. جامعهای که مناسبات اقتدار را بازتولید میکند، نقد را برنمیتابد، حقیقت را تابع مصلحت میسازد، مسئولیّت را به گردن دیگران میاندازد و تجربه شکست را به شناختی برای تغییر تبدیل نمیکند، نمیتواند تمام بُن بستهای خود را فقط به عوامل بیرونی نسبت دهد. چنین جامعهای ممکن است که از استبداد بیزار باشد، امّا مناسبات استبدادی را در مناسبات روزمره خود بازتولید کند. ممکن است که آزادی را ستایش کند، امّا ظرفیّت تحمّل تفاوت و استقلال دیگران را نداشته باشد. ممکن است که از عقبماندگی بنالد، امّا در برابر ساز و کارهای فکری و اجتماعی مولّد آن مقاومت کند. اینجاست که تناقض تاریخی به عمیقترین صورت خود آشکار میشود؛ آنهم خواستن آیندهای متفاوت، بدون پذیرفتن ضرورت دگرگون کردن خویشتن.
از این چشم انداز، مسئله تاریخی ما را نمیتوان صرفا به نادانی، حماقت یا ندانمکاری فروکاست. گاهی نادانی محصول فقدان امکان دانستن نیست؛ بلکه محصول ساختارهایی است که دانستن را بی ثمر، نقد را پُر هزینه، حقیقتگویی را خطرناک و حماقت را منفعت آور میکنند. گاهی مسئله این نیست که افراد جامعه نمیدانند؛ بلکه مسئله این است که میان دانستن و عمل کردن، میان آگاهی و مسئولیّت پذیری، و میان تشخیص حقیقت و پذیرش هزینههای آن، شکافی عمیق پدید آمده است. چه بسا جامعهای در باره زخمهای تاریخی خود، آگاهی فراوان داشته باشد، امّا همچنان از دست زدن به مناسباتی که زخمها را تولید میکنند، ناتوان و هراسان بماند. دانستن، هنگامی که به تغییر مناسبات و رفتار منجر نشود، میتواند خودش به نوعی دیگر از درماندگی تبدیل شود حتّا گاهی آگاهیِ بی عمل، به پناهگاهی برای فرار از مسئولیّت بدل میشود. در این میان، باید میان جامعه و نیروهایی که در آن، قدرت و امکان تصمیمگیری را در اختیار دارند نیز تمایز گذاشت. مسئولیّت تاریخی به یک اندازه بر دوش همه نیست. آن که قدرت وضع قانون، توزیع منابع، تعیین سرنوشت نهادها و محدود کردن آزادی دیگران را در اختیار دارد، مسئولیّتی به مراتب سنگینتر از انسانی دارد که از این امکانها محروم است. بنابر این، نقد تاریخی هنگامی به ارزشمندی و رُشد میرسد که به جای سرزنش یکپارچه یک ملّت، مناسبات قدرت، ساختارهای مسئولیّتگریز و ساز و کارهای بازتولید ناتوانی را آشکار کند. مسئله، محکوم کردن انسانها به دلیل تاریخی که در آن گرفتار آمدهاند نیست؛ بلکه مسئله، فهمیدن نیروهایی است که گرفتاریها را پدید میآورند و استمرار میدهند.
تراژدی تاریخ اجتماعی و کشورداری ما نیز در همین نقطه شایان تأمّل است. چه بسیار آیندههایی که در انتظارشان عمر سپری کردیم، چه بسیار امیدهایی که به جای آنکه به برنامه، نهاد و اراده جمعی تبدیل شوند، در حدّ آرزو باقی ماندند و چه بسیار گذشتههایی که با حسرت و ستایش به آنها بازگشتیم بی آنکه بتوانیم از آنها شناختی برای ساختن آینده استخراج کنیم. ما، گاهی گذشته را نه برای فهمیدن؛ بلکه برای پناه گرفتن در آن به یاد آوردهایم. آینده را نه برای ساختن؛ بلکه برای تسکین رنج اکنون به آن حواله دادهایم. بدینسان، «گذشته به دامی حسرت آلود بدل شده و آینده به وعده ای فریبنده و اکنون، که تنها عرصه واقعی کنش و مسئولیّت است، در میان این دو، گم شده است».
عبور حقیقی از دروازههای زمان، نه در تغییر تقویم است، نه در تعویض اشخاص و نه حتّا در دگرگونی ظاهری نظامهای سیاسی. عبور، هنگامی آغاز میشود که آحادّ یک جامعه بتوانند پیوند خود را با حقیقت، قدرت، دانش، آزادی و مسئولیّت از پایه، تغییر دهند؛ یعنی اینکه هنگامی که تجربه شکستها را به حافظه انتقادی، حافظه انتقادی را به شناخت، شناخت را به اراده و اراده را به نهادهای پایدار تبدیل کنند. جامعهای که نتواند تجربه را به دانش انباشته و دانش را به ساز و کارهای اصلاح خویش تبدیل کند، محکوم نیست که دقیقا حوادث گذشته را تکرار کند، امّا در معرض آن است که همان سبک و سیاقهای مولّد شکستها را در صورتهایی تازه بازتولید کند. شاید از همینجاست که باید معنای دیگری برای استعاره دروازه جست و جو کرد. دروازه فقط چیزی نیست که در برابر ما قرار گرفته باشد تا روزی از آن عبور کنیم؛ بلکه دروازه، پیش از هر چیز، ظرفیّتی است که باید در وجود فردی و جمعی ما پدید آید. ما باید از جامعهای که صرفا در انتظار تغییر است، به جامعهای تبدیل شویم که توانایی تولید تغییر را دارد. از جامعهای که حوادث بر آن واقع و حادث میشوند، به جامعهای که در شکل دادن به سرنوشت خویش عاملیّت مییابد. از جامعهای که تاریخ را به صورت مجموعهای از خاطرات و مصیبتها به ارث میبرد، به جامعهای که از گذشته خود، شناختی آزادیبخش استخراج میکند. در این معنا، دروازه شدن یعنی تبدیل شدن به مجرای عبور آگاهی، امکان و اراده از گذشته به آینده؛ یعنی اجازه ندادن به اینکه زمان سپری شده، صرفا به گذشتهای دیگر برای حسرت خوردن تبدیل شود.
ما نباید فقط از دروازههای تاریخ عبور کنیم؛ بلکه باید چنان ظرفیّت فکری، نهادی و تمدّنی و فرهنگی در خویش پدید آوریم؛ طوری که هیچ تجربهای بی حاصل، هیچ شکستی بی درس، هیچ آگاهی بی پیامد و هیچ آیندهای از پیش، محکوم به تکرار گذشته نباشد. رهایی تاریخی نه در انتظار معجزهای بیرونی؛ بلکه در توانایی یک جامعه برای بازاندیشی انتقادی در خویش، تغییر مناسبات مولّد بُن بست و آفرینش امکانهایی نهفته است که پیش از آن وجود نداشتهاند. ما گاهی چنان در انتظار آیندهای متفاوت ماندهایم؛ به گونه ای که فراموش کردهایم آینده، چیزی نیست که صرفا از راه برسد؛ بلکه آینده، چیزی است که باید امکان پدید آمدنش را در اکنون فراهم کنیم. زمان، بی اعتنا به آرزوها و حسرتهای ما، همچنان میگذرد، ولی این گذشتن، به خودی خود، هیچ جامعهای را از سرنوشت تاریخیاش رها نمیکند. ما هزاران سال در زمان زیستهایم، امّا پرسش این است که چه اندازه توانستهایم از زمان، تاریخ بسازیم؛ زیرا ملّتی که فقط عُمر میکند، فقط از زمان عبور میکند، امّا ملّتی که میاندیشد، میآموزد، مسئولیّت میپذیرد و مناسبات مولّد سرنوشت خویش را دگرگون میکند، زمان را به تاریخ تبدیل میکند. بزرگترین تراژدی ما نه در بسته بودن دروازههای زمان؛ بلکه در این حقیقت نهفته است که هنوز نیاموختهایم چگونه از بازتولید دروازههایی دست برداریم که قرنهاست در پشت آنها ایستادهایم.
فروپاشی و متلاشی شدن انسان ایرانی:
نباید مسئولیت سقوط اخلاقی و فکری انسان را به گردن ابزارهایی انداخت که برای تولید و بازتولید ایدهها، خیالها، فانتزیها، تصوّرات و صورتهای گوناگون بازنمایی جهان به کار گرفته میشوند. ابزارها، فی نفسه، نه صاحب وجدان هستند، نه واجد اراده اخلاقی و نه برخوردار از مسئولیّت انسانی. آنها امتداد امکانات، خواستها و نیّات آدمی هستند، امّا این سخن به معنای بی طرفی مطلق آنها در شکلدهی به مناسبات و رفتارهای انسانی نیست. هر وسیلهای میتواند در خدمت آفرینش یا تخریب، آگاهی یا تحمیق، رهایی یا سلطه قرار گیرد. بنابر این، مسئله بنیانین را نباید با پرسش از ماهیّت ابزار آغاز کرد؛ بلکه باید به سراغ انسانهایی رفت که ابزارها را به کار میگیرند، مناسباتی که کارکردشان را تعیین میکنند و نظام ارزشی که به ابزارها جهت و معنا میبخشند.
با اینهمه، مسئولیّت انسان را نیز نباید به ارادهای انتزاعی و جدا از شرایط وجودی و تاریخی او فروکاست. آدمی در فضایی تهی تصمیم نمیگیرد؛ بلکه امیال، غزائز، سوائق، هراسها، نیازها، مناسبات قدرت، محیط اجتماعی و ساختارهای تربیتی، همگی در شکلگیری انتخابهایش دخالت دارند. ولی هیچیک از این عوامل، به خودی خود، مسئولیّت اخلاقی او را به طور کامل منتفی نمیکنند. توضیح علّتهای اجتماعی و روانی یک رفتار، با توجیه اخلاقی آن، تفاوتی اساسی دارد. دُرُست در همین تمایز است که میتوان از مسئولیّت انسانی سخن گفت. انسان، به هر علّت و تحت هر شرایطی که باشد، احتمال توانایی فرمانروایی بر سوائق، غرائز و امیال خویش را از دست میدهد و به تدریج از مقام فاعلی آگاه و صاحب اختیار، به موجودی تسلیم شده در برابر نیروهای مهار نشده درونی سقوط میکند. در چنین وضعیّتی، او دیگر صرفا مرتکب خطا نمیشود؛ بلکه نسبتش با خویشتن دستخوش اختلالی بنیانین میشود. به جای آنکه تمنّیات خود را موضوع شناخت، ارزیابی و مهار عقلانی قرار دهد، زمام اختیار را به دست آنها میسپارد. این همان لحظهای است که آزادی، به جای آنکه امکان خودفرمانی و استقلال اراده باشد، به مجوّزی برای تسلیم شدن در برابر هر خواهش مهار نشدهای تبدیل میشود.
امّا انحطاط آدمی لزوما در همین نقطه متوقّف نمیماند. چه بسا هولناکترین مرحله تباهی، نه تسلیم شدن در برابر رذیلت؛ بلکه ناتوانی از بازشناختن آن به عنوان رذیلت باشد. انسان ممکن است که دروغ بگوید و همچنان حقیقت را بشناسد. ستم کند و هنوز معنای دادگزاری را دریابد. به فرومایگی تن در دهد و با اینحال، در ژرفای وجدان خود از آن شرمسار باشد. تا هنگامی که فاصله میان کردار و داوری اخلاقی باقی است، امکان بازگشت همچنان وجود دارد. امّا فاجعه از جایی آغاز میشود که انسان برای رهایی از فشار وجدان، به جای اصلاح رفتار خویش، خودِ معیارهای داوری را دستکاری میکند. در این مرحله، دیگر نمیخواهد میان آنچه که هست و آنچه که باید باشد، فاصلهای را به رسمیّت بشناسد؛ بلکه میکوشد با تغییر مفهوم فضیلت، همین شکاف را از اساس انکار کند.
بازگشت به اصالتهای انسانی، پیش از هر چیز، مستلزم شهامت مواجهه بی پرده با حقیقت خویشتن است. انسان باید بتواند از خود بپرسد که کدام شکست درونی، چه میزان تسلیم ارادی، کدام سازش با فرومایگی و چه اندازه گریز از مسئولیّت، مرا به این نقطه رسانده است؟. چه نیروهایی را در وجود خود از فرمانروایی عقل و وجدان خارج کردهام و به آنها اجازه دادهام که به جای من تصمیم بگیرند؟. در کدام بزنگاه از حقیقت گریختهام و به جای پرداختن هزینه آزادی، آسایش بندگی را برگزیدهام؟. هیچ بازسازی اخلاقی بدون چنین مواجههای امکانپذیر نیست. انسانی که همچنان در پی تبرئه خویشتن است، هنوز به مرحله شناخت نرسیده است. تا هنگامی که انسانها هر شکستی را به گردن دیگران، شرایط، تاریخ، جامعه یا ابزارها میاندازند، در حقیقت از رویارویی با سهم خود در شکلگیری آن میگریزند. البتّه این سخن به معنای نادیده گرفتن مسئولیّت ساختارهای اجتماعی و قدرتهای تاریخی نیست؛ بلکه تأکید بر این حقیقت است که شناخت علّتهای بیرونی نباید به وسیلهای برای شانه خالی کردن از بار مسئولیّت فردی تبدیل شود. آدمی زمانی امکان بازگشت به گوهر خود را مییابد که بتواند بی هیچ توجیه و خودفریبی، هم آنچه را که بر او گذشته و هم آنچه را که خودش در پدید آمدنش نقش داشته است، بازشناسد.
مصیبت غم انگیز، هنگامی ابعادی اجتماعی و تاریخی پیدا میکند که انسانهای یک جامعه، نه توانایی اندیشیدن در باره فروپاشی ارزشهای اخلاقی خود را داشته باشند و نه اراده مواجهه با ریشهها و پیامدهای آنها را. در چنین جامعهای، به جای آنکه شکست فضیلتها به موضوعی برای خودانتقادی و بازسازی وجدان جمعی تبدیل شود، ساز و کارهای تولید معنا، تصویر، خیال و تصوّر به خدمت «عادّی سازی تباهیها و ابتذالها» درمیآیند. آنچه که باید سنجشگری شود، به موضوعی متعارف تبدیل میشود. آنچه که باید موجب شرمساری باشد، در هیئت رفتاری پذیرفتنی عرضه میشود و آنچه که زمانی نشانه انحطاط و سقوط تلقّی میشد، به تدریج در مقام شیوهای مقبول برای زیستن و حتّا معیاری جهت ارزیابی منشِ دیگران قرار میگیرد. در اینجا باید به نکتهای اساسی توجّه کرد. ابزارهای تولید و انتشار معنا، صرفا بازتاب دهنده وضعیّت اخلاقی جامعه نیستند؛ بلکه میتوانند در ساختن و تثبیت وضعیّت نیز نقش ایفا کنند. آنها از طریق تکرار، برجسته سازی، عادّی سازی و اعطای منزلت به برخی رفتارها، در شکلگیری ذائقه عمومی و معیارهای داوری اجتماعی دخالت میکنند. به این ترتیب، آنچه که در آغاز ممکن است انحرافی فردی یا رفتاری حاشیهای بوده باشد، بر اثر بازنمایی مستمر و تکرار بی وقفه، به موضوعی عادّی و سپس به هنجاری اجتماعی تبدیل میشود. افراد جامعه نه فقط آنچه را که انجام میدهند؛ بلکه به تدریج آنچه را که مُجاز میشمارند، حقّ خود میدانند و شایسته تحسین تلقّی میکنند و از همین ساز و کارهای بازتولید، معنا میآموزند.
از این لحاظ، ابتذال صرفا به معنای رواج رفتارهای سَبُک، گفتارهای سخیف یا تولیدات اجتماعی کم مایه و بی مایه نیست. انحطاط در معنای عمیقتر خود، هنگامی پدیدار میشود که توانایی «تمایز گذاری میان ارزش و ضدّ ارزش»، حقیقت و نمایش، شرافت و منفعت طلبی، و فضیلت و تظاهر در یک جامعه فرسوده شود. ابتذال، پیش از آنکه در سطح سلیقه و کردار آشکار شود، در لایههای بنیانین داوری ریشه میدواند. ممکن است که جامعهای از حیث ظواهر فرهنگی بسیار پُر تحرّک، از نظر ابزارهای ارتباطی، پیشرفته و از لحاظ تولید تصاویر و محصولات فکری پُر کار باشد؛ امّا در همان حال، از حیث قدرت تشخیص اخلاقی و توانایی مواجهه انتقادی با خویشتن، در وضعیّتی عمیقا منحط قرار گیرد. وفور امکانات بیان، هیچ تضمینی برای غنای اندیشه نیست همانگونه که گسترش امکان نمایش، ضرورتا به گسترش حقیقت نمیانجامد. پیامد چنین وضعیّتی، ظهور انسانی است که نه تنها از سقوط خویش شرمسار نیست؛ بلکه تباهی خود را به نمایش میگذارد و از آن برای خویشتن اعتبار و منزلت میسازد. [نگاه کنید به شبکه های اجتماعی مثل: یوتوب، تیک تاک، اینستاگرام، فیسبوک و امثالهم] اینجا با پدیدهای فراتر از ریاکاری معمولی مواجهیم. آدمی به جای آنکه برای پوشاندن زشتی کردار خود، نقابی از فضیلت بر چهره بزند، میکوشد خودِ رذیلت را در هیئت فضیلت عرضه کند. در چنین وضعی، نمایش جای حقیقت را میگیرد، مقبولیّت اجتماعی بر اعتبار اخلاقی پیشی میگیرد و توانایی جلب تحسین دیگران، به تدریج جانشین ارزش واقعی کردار و فروزه های انسانی میشود. او دیگر نمیپرسد که آیا آنچه انجام میدهم دُرُست است یا نه؛ بلکه میپرسد که آیا میتوانم آن را چنان عرضه کنم؛ طوری که دیگران، آن را دُرُست و پذیرفتنی بپندارند؟.
این دگرگونی، صرفا مسئلهای مربوط به اخلاق فردی نیست؛ بلکه نشانه دگرگونی در مناسبات میان حقیقت، قدرت و وجدان فردی است. هنگامی که منزلت اجتماعی بیش از دُرُستی رفتار اهمیّت پیدا میکند، انسان به جای آنکه زندگی خود را با معیارهای اخلاقی ارزیابی کند، ارزشها را با منافع و موقعیّت خویش تطبیق میدهد. در این وضعیّت، وجدان فردی، دیگر نیرویی برای مقاومت در برابر منفعت طلبی نیست؛ بلکه به وکیل مدافع تبدیل میشود تا برای هر تصمیم و کردار، توجیهی متناسب با مصلحت صاحب خود بتراشد. در تجربه تاریخی ایران، سیطره ساختارهای قدرتی که با ادّعای نمایندگی امر قدسی، حقّ تعیین تکلیف را برای وجدان و حیات خصوصی و عمومی انسان از آنِ خود دانستهاند، یکی از مهمترین زمینههای گسترش چنین دوگانگیهایی بوده است. در چنین مناسباتی، آدمی کم کم میآموزد که میان در باره آنچه که میاندیشد، آنچه را که باور دارد، آنچه را که بر زبان میآورد و آنچه را که در عرصه عمومی نمایش میدهد، فاصلهای عمیق ایجاد کند. ریاکاری و تظاهر کردن در اینجا دیگر صرفا خصلتی ناپسند و فردی نیست؛ بلکه میتواند به راهبردی برای بقا و سازگاری با ساختارهای اجبار تبدیل شود. انسان به جای آنکه از حقّ خود برای صادقانه زیستن دفاع کند، میآموزد که چگونه تصویری متناسب با انتظارات قدرت و جامعه عرضه نماید. تکرار این دوگانگی، به تدریج مرز میان اجبار بیرونی و انتخاب درونی را مخدوش میکند. آنچه که ابتدا برای گریز از مجازات انجام میشد، ممکن است که سرانجام به عادتی پایدار و حتّا به بخشی از شخصیّت اجتماعی فرد تبدیل شود.
باید پرسید که آیا انسانی که در شرایط اجبار به تظاهر روی آورده است، میتواند مسئولیّت خود را یکسره به ساختار قدرت واگذار کند؟. پاسخ منفی است. نظامهای سرکوبگر مسئول ایجاد و تشدید مناسباتی هستند که صداقت را پُر هزینه و تظاهر را سودمند میکنند، امّا این واقعیّت نباید به مجوّزی برای تقدیس سازگاری با رذیلت تبدیل شود. میان انسانی که برای حفظ جان خود در برابر اجبار سکوت میکند و کسی که از همان وضعیّت برای کسب منفعت، تحقیر دیگران یا مشروعیّت/اعتبار دادن به ستم بهره میگیرد، تفاوتی اخلاقی و کلیدی وجود دارد. دادگزاری در داوری، مستلزم بازشناختن همین تمایزهاست. فاجعه تاریخی هنگامی عمیتر میشود که سوخت و ساز تولید ریاکاری، پس از تثبیت در مناسبات اجتماعی، از مرزهای نظام سیاسی نیز فراتر روند و به الگوهایی برای بازتولید رفتار در زندگی روزمرّه تبدیل شوند. در آن صورت، انسان ممکن است که حتّا پس از فروپاشی اقتدار بیرونی، همچنان با منطق درونی شده آن زندگی کند.
با اینهمه، نباید انسان ایرانی را به موجودی ذاتا ریاکار یا جامعه ایران را به مجموعهای یکدست از انسانهای گرفتار تباهی و ابتذال فروکاست. چنین حُکمی نه تنها از نظر معرفتی نارواست؛ بلکه خودش بازتولید منطق کلّینگر و غیرانتقادی است که باید سنجشگری شود. مسئله، نقد ساختارهای تاریخی، مناسبات قدرت، رفتارها و کنشها و واکنشهای تملّق آمیز، ساز و کارهای ایجاد ترس و منفعت طلبی و الگوهای درونی شده اطاعت است؛ نه صدور حکمی در باره ذات یک ملّت. در هر جامعهای، در کنار زیر و بمهای انحطاط، نیروهای مقاومت، صداقت، شرافت و خودانتقادی نیز حضور دارند. حذف این واقعیّت از تحلیل، به معنای تبدیل نقد به بدبینی فراگیر و فاقد انصاف و نیروی تمایزگذاری است. امّا شاید هولناکترین مرحله این پروسه، آنجاست که رذیلت، دیگر برای بقا به نقاب فضیلت نیاز ندارد؛ بلکه خود را فضیلت مینامد و از این نامگذاری، حقّانیّت میطلبد. در این مرحله، انسان نه فقط از معیارهای اخلاقی فاصله گرفته؛ بلکه برای رهایی از الزام اخلاقی، خودِ مفهوم فضیلت را به تصرّف درآورده است. آنچه که باید محکوم شود، ستایش میشود. آنچه که باید شرمآور باشد، مایه مباهات و غرور میشود و آنچه که باید موضوع مقاومت قرار گیرد، به امری مقدّس و تغییر ناپذیر تبدیل میشود. این دیگر صرفا وارونگی ارزشها نیست؛ بلکه نوعی استحاله در ساختار آگاهی اخلاقی آدمی است.
از این نظر، خطرناکترین انسان لزوما کسی نیست که آگاهانه مرتکب رذیلت میشود؛ بلکه کسی است که برای کردار ناپسند خود، دستگاهی از توجیهات میسازد، آن را به نام حقیقت عرضه میکند و سپس از دیگران انتظار دارد که در برابرش سر تعظیم فرود آورند؛ زیرا او دیگر صرفا خواهان آزادی عمل برای خویشتن نیست؛ بلکه میخواهد که معیارهای داوری دیگران را نیز به تصرّف خود درآورد. به جای آنکه در برابر وجدان، پاسخگو باشد، از وجدان خویش برای پاسخگو کردن دیگران استفاده میکند. اینجاست که باید به بنیانیترین تمایز بازگشت؛ آنهم تفاوت میان انسانی که خطا میکند و کسی که حقّ خطا کردن را به نام فضیلت مطالبه میکند؛ یعنی تفاوت میان فردی که به رذیلت آلوده شده و آنکه تباهی را به اصل سازمان دهنده جهان اخلاقی خود تبدیل کرده است. اولی هنوز میتواند از طریق شناخت، شرمساری و مسئولیّت پذیری به امکان بازگشت دست یابد، امّا دومی، تا هنگامی که حاضر به بازنگری در معیارهای داوری خود نباشد، حتّا امکان تشخیص ضرورت بازگشت را نیز از دست داده است.
فاجعه نهایی انسان، صرفا این نیست که آزادی خود را در برابر امیال، هراسها، منافع و قدرتهای بیرونی واگذار کند؛ بلکه فاجعه این است که پس از واگذاری، بندگی خود را آزادی، تسلیم خود را فضیلت و تباهی خویش را حقیقت بنامد. در آن لحظه، آدمی نه فقط از چکاد بزرگمنشیهای خویشتن سقوط کرده است؛ بلکه معیارهایی را نیز که میتوانستند این انحطاط را آشکار کنند، به خدمت انکار همان سقوط گمارده است. شاید به همین دلیل، عمیقترین نشانه بقای انسانیّت را نه در ادّعای فضیلت، نه در نمایش اخلاقی بودن و نه در برخورداری از ابزارهای پیشرفته تولید و انتشار معنا؛ بلکه باید در توانایی انسان برای رویارو شدن با خویشتن جست و جو کرد. در شهامت اعتراف به خطا، در قدرت مقاومت در برابر تمنّیات و منافع، در استقلال وجدان از آمریّت قدرت و در آمادگی برای تجدید نظر کردن در باورهایی که روزگاری مقدّس و تغییر ناپذیر میپنداشته است. انسان تا هنگامی که میتواند از خویشتن انتقاد کند، هنوز امکان رهایی از خودفریبی را از دست نداده است، امّا جایی که نقد خویشتن را خیانت، تردید را ضعف و اعتراف به خطا را تحقیر تلقّی کند، به نخستین زندانبان وجود خویش تبدیل میشود.
هیچ جامعهای صرفا با تغییر ابزارها، تعویض صاحبان قدرت یا جابجایی شعارها از انحطاط رهایی نمییابد؛ مگر آنکه انسانهای آن جامعه دوباره توانایی تمایز میان حقیقت و منفعت، فضیلت و تظاهر، آزادی و ولنگاری، و شرافت و نمایش را در وجود خود احیا کنند. رهایی واقعی، پیش از آنکه دگرگونی در جهان بیرونی باشد، بازپسگیری حقّ داوری از هر قدرتی است که میخواهد به جای وجدان انسان بنشیند. پیش از آنکه بخواهیم فاتح بر دیگران شویم، باید فرمانفرمای بر نیروهایی باشیم که در درون خویشتن، خواهان تصاحب مطلق سریر حقیقت هستند؛ زیرا جامعهای که در آن، رذیلت به نام فضیلت ستایش میشود، صرفا با بحران اخلاقی مواجه نیست؛ بلکه با بحرانی به مراتب ژرفتر روبروست؛ آنهم بحران حقیقت در وجدان انسان و هیچ انحطاطی هولناکتر از آن نیست که انسان، پس از اینکه حقیقت را از دست داد، دیگر حتّا دلتنگ آن نیز نباشد.
گوهر آدمی و چهره پدیداری اش:
هر آنچه که اصالت دارد، برای اثبات خویش محتاج نمایش نیست. درخت گردو برای آنکه گردو باشد، نه به تأیید دیگران احتیاج دارد و نه به تبلیغ و تکرار و ادّعای گردو بودن. هندوانه برای هندوانه بودن، بیانیه صادر نمیکند و چلوکباب نیز برای آنکه با آبگوشت اشتباه گرفته نشود، نیازی به برگزاری همایش هویّت شناسی ندارد!. طبیعت، دست کم در این زمینه، هنوز به بیماری مزمن انسان مبتلا نشده است؛ یعنی بیماریِ وانمود کردن به چیزی که نیست. امّا انسان، داستان دیگری دارد. او، خلاف درخت و میوه و اشیای بی زبان، موجودی است که میتواند خود را پنهان کند. نقشی بیگانه با خویش بپذیرد. به مقتضای منفعت و مصلحت، تغییر چهره دهد و حتّا چنان در نمایش خویشتن غرق شود که سرانجام میان آنچه که هست و آنچه که وانمود میکند هست، تمایزی به یاد نیاورد. شاید هیچ فاجعهای برای انسان، عمیقتر از این نباشد که به تدریج از حقیقت خویش بیگانه شود و بیگانگی را با نامهایی آراسته چون مصلحت اندیشی، عقلانیّت، موقعیّت شناسی و حتّا هوشمندی و زرنگی اجتماعی توجیه کند.
اصالت انسانی را نباید با ثبات یک سرشت تغییر ناپذیر اشتباه گرفت. انسان اصیل کسی نیست که هرگز تغییر نمیکند؛ بلکه کسی است که تغییر کردنش را به بهای انکار خویشتن نمیخرد. او میتواند دگرگون شود، خطا کند، از باورهای پیشینش عبور کند و حتّا به نقد بنیانین ذهنیّت خویش اقدام کند، امّا میان تحوّل آگاهانه و مسخ شدن، میان انتخاب آزادانه و تسلیم شدن به خوشآمد دیگران، تفاوتی به اندازه فاصله انسان بودن و صرفا ایفای نقش وجود دارد. اصالت، نه اسارت در گذشته است و نه اطاعت از تصویر دلخواه دیگران؛ بلکه شهامت پذیرفتن مسئولیّت آن چیزی است که انسان از خود میسازد. آدمی را باید در بزنگاههایی شناخت که منفعتش با حقیقت، امنیّتش با آزادی، و موقعیّتش با وجدانش در تعارض قرار میگیرد. آنجا که میتواند با یک دروغ کوچک، موقعیّتی بزرگ به دست آورد. آنجا که میتواند برای حفظ پُست و مقامش، حقیقتی آشکار را انکار کند. آنجا که سکوتش برایش پُر منفعت تر از سخن گفتن و اعتراض کردن است و تظاهر، ارزانتر از شرافت تمام میشود. در چنین لحظاتی است که نسبت انسان با خویشتن آشکار میشود. نه ادّعاهای پُر طمطراقش، نه شعارهای اخلاقیاش و نه تصویر آراستهای که از خودش به دیگران عرضه میکند، هیچکدام به اندازه انتخاب او در لحظه تعارض، اعتبار ندارند.
چه مضحک است وضعیّتی که در آن، انسان برای آنکه اصیل به نظر برسد، ناچار میشود که اصالت را نیز به نمایش بگذارد!. گویی حتّا صداقت هم باید پیش از ظهور، از صافی مصلحت و خوشآمد تماشاگران عبور کند. در چنین وضعی، نقاب، دیگر صرفا پوششی بر چهره نیست؛ بلکه به بخشی از هویّت بدل میشود. انسان ابتدا برای فریب دیگران نقش بازی میکند، سپس برای حفظ منافعش به نقش خود وفادار میماند و سرانجام، چه بسا خودش نیز به بازیگری بدل شود که دیگر از وجود چهرهای در زیر نقاب اطمینان ندارد. امّا این بیماری را نمیتوان صرفا به ضعف اخلاقی افراد نسبت داد. ساختارهای قدرت نیز در تولید و تکثیر آن، سهمی اساسی دارند. هر نظام حاکمی که اطاعت را بر حقیقت، وفاداری نمایشی را بر صداقت، تظاهر را به ایمان و زیر پا نهادن وجدان و تمکین و تسلیم و متابعت را بر استقلال شخصیّت ترجیح دهد، دیر یا زود جامعهای میسازد که در آن، انسانها نه بر اساس آنچه که میاندیشند؛ بلکه بر اساس آنچه که باید وانمود کنند، به رسمیّت شناخته میشوند. در چنین نظمی، دروغگویی و دروغزیستی صرفا یک انحراف فردی نیست؛ بلکه به نوعی سرمایه اجتماعی و گاه شرط پیشرفت تبدیل میشود. ریاکاری، پاداش میگیرد حتّا اگر لخت و عور در خیابانها، پرچم «لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰه» تکان دهد. صداقت، هزینه کمرشکن پیدا میکند و انسان برای آنکه از دایره امنیّت بیرون نیفتد، میآموزد که حقیقت را نه چنانکه هست؛ بلکه چنانکه قدرت میطلبد و خواهان است، بیان کند و نمایش دهد.
جامعه ایرانیان نیز، پس از دههها سلطه متوّلیان انحصار حقیقت الهی به نام کارگزاران تقدیس قدرت و متصدّیان گیوتین خونریز الهی، از صدمات چنین مناسباتی برکنار نمانده است. در این جغرافیای فرسوده از اجبار و تظاهر، شکافی عمیق میان زندگی درونی و نمایش بیرونی انسانها پدید آمده است. شکافی که در آن، گاه زبان چیزی میگوید که وجدان نمیپذیرد. رفتار چیزی را نمایش میدهد که باور درونی انکار میکند و چهره اجتماعی انسان، به تصویری بدل میشود که نه از حقیقت وجود او؛ بلکه از محاسبه هزینه و فایده زیستن در سایه قدرت ساخته شده است. البته نباید هر پنهانکاری را ریاکاری نامید. انسانی که برای حفظ جان خود یا عزیزانش ناچار به پنهان کردن عقیدهاش میشود، لزوما بی اصالت نیست؛ چه بسا در همان سکوت، به حقیقتی وفادار مانده باشد که قدرت تحمّل شنیدنش را ندارد. گاهی نقاب، ابزار تسلیم نیست؛ بلکه سپر دفاعی انسانی است که نمیخواهد حقیقت وجودیاش را به جلّادان زمانه واگذار کند. تفاوتی بنیانین وجود دارد میان کسی که برای فریب و منفعت نقاب میزند و کسی که برای حفظ کرامت و بقای خویش، از آشکار کردن حقیقتش خودداری میکند. اولی حقیقت را به مصلحت روز میفروشد. دومی ممکن است که برای نجات حقیقت، از نمایش آن صرف نظر کند. باید میان قربانی و کارگزار تباهی تمایز گذاشت. نمیتوان کسی را که زیر فشار اجبار خاموش مانده، با کسی که از همان اجبار، نردبان منفعت و ترفیع و ترقّی ساخته است، در یک محکمه اخلاقی نشاند. مسئله اصلی، صرفا وجود نقاب نیست؛ بلکه مسئله این است که چه کسی آن را تحمیل میکند، چه کسی از آن نفع میبرد و چه کسی برای استمرار آن، حقیقت دیگران را قربانی میکند.
با اینهمه، هولناکترین پیامد انحطاط اجتماعی و فرهنگی شاید دروغهایی نباشند که به انسان تحمیل میشوند؛ بلکه دروغهایی باشند که انسان سرانجام با میل و اراده خود به آنها پناه میبرد. فاجعه آنجاست که جامعه، به جای آنکه از انسانهای صادق و مستقل، اعتبار بگیرد، از آنها طلبکار میشود؛ گویی صداقت و راستمنشی است که باید برای حضور در جمع، عذرخواهی کند و ریاکاری است که حقّ طبیعی شهروندی یافته است. انسان میتواند سالها دروغ بگوید و همچنان بداند که دروغ میگوید و آنقدر به دروغ زیستن عادت کند؛ طوری که دیگر به دروغ گفتن محتاج نباشد، زیرا خودِ دروغ را حقیقت پنداشته است، در نتیجه، تباهی از سطح رفتار عبور کرده و به قلمرو وجود رسیده است. استبداد، تنها جامعهای از انسانهای خاموش نمیسازد؛ بلکه خطرناکتر از آن، جامعهای میسازد که در آن، آدمیان به تدریج، زبان حقیقت را فراموش میکنند، نه به این دلیل که کسی دهانشان را بسته است؛ بلکه به این سبب که دیگر میان حقیقت و آنچه که به مصلحتشان است، تفاوتی احساس نمیکنند و این شاید فتح نهایی گیوتینداران باشد؛ یعنی روزی که دیگر محتاج به بریدن سرها و انداختن طناب بر گردنها نیستند؛ زیرا انسانها پیشاپیش بی آنکه بدانند، سرِ حقیقت را در درون خویش یا بریدهاند یا به دار آویخته اند.
1- انسان؛ فراتر از آنچه که از او آشکار میشود.
نسبت انسانها با یکدیگر را نمیتوان صرفا از مناسبات آشکارشان فهمید؛ زیرا آنچه که رفتار را پدید میآورد، لزوما همان چیزی نیست که در رفتار آشکار میشود. رفتار، بیش از آنکه بیانگر حقیقت انسان باشد، نشانهای از عللی است که چه بسا از خود او نیز پنهان ماندهاند. شناخت انسان، انباشتن اطّلاعات در باره او نیست؛ بلکه فهمیدن جهانی است که در پس آنچه که از رفتار و گفتار و کردار او میبینیم، پنهان است.
2- پیامدهای نفی دیگران
اگر تنها یک هزارم نیرو، سرمایه و امکانی را که صرف نفی یکدیگر کردهایم، صرف فهم متقابل و تفاهم میکردیم، شاید امروز ناگزیر نبودیم تاوان این همه خصومت را با جان و زندگی نسلهایمان بپردازیم. البته همه تعارضها از نفهمیدن جهانهای یکدیگر بر نمیخیزند؛ بلکه گاهی مسئله دقیقا این است که دنیای یکدیگر را میفهمیم، امّا منافع و مناسبات قدرت، مجال باهمزیستی به ما را نمیدهند. ظاهرا ویران کردن دیگران، همواره آسانتر از ساختن جهانی است که در آن به ویرانی دیگران، احتیاجی نباشد.
3- اعتماد؛ قربانی خاموش مناسبات قدرت
اعتماد نه با امریّه پدید میآید، نه با ادّعا و نه با تبلیغ و توصیه و نصایح. هیچ انسان با هوش و دانایی بر شنهای روان، خانه نمیسازد. اعتماد در تجربه زیسته انسانها از یکدیگر شکل میگیرد و در پرتو صداقت، مسئولیّت پذیری و امکان اتّکا دوام میآورد. جایی که مناسبات انسانی از اعتبار، تهی میشوند، بی اعتمادی دیگر یک موضوع شخصی نیست؛ بلکه به وضعیّتی اجتماعی بدل میشود؛ طوری که وحشت و ناامنی را تا خلوت و خواب آدمی دنبال میکند. فاجعه این است که جامعه از مردمانش اعتماد میخواهد، اما مناسباتی را میسازد که اعتماد کردن را به حماقت و بلاهت نزدیک و آلوده میکنند.
4- حکومت؛ وقتی که وسیله، جای غایت مینشیند.
«حکومت و دولت»، مادام که مشروعیّت/اعتبار/لژیتیماتسیون دارند، باید وسیله سامانبخشی به زندگی مشترک انسانها باشند؛ نه غایتی مستقل که انسانها را قربانی بقای خود کنند. فاجعه از جایی آغاز میشود که حفظ قدرت، بر حفظ جان و زندگی تقدّم مییابد و نهادها و ارگانها و موسّسات و سازمانها و اداراتی که باید در خدمت انسان باشند، قربانی کردن انسان را به هزینه استمرار قدرت حاکمان تبدیل میکنند. در چنین وضعیّتی، «حکومت و دولت»، دیگر ساماندهنده زندگی نیست؛ بلکه نظم دهنده بقای قدرت به بهای تباهی جان و نابودی زندگی است، دُرُست مثل سیستم گیوتینداران الهی.
5- حراست از جان و زندگی؛ تنها معیاری که نباید قربانی تقدّسهای دروغین شوند.
«جان و زندگی»، در جایی اعتبار و معنای خود را از دست میدهند که امکان زیستن، تجربه کردن، آزاد بودن و خوشزیستی و شادخواری از آن سلب شود. هیچ امر مقدّسی، از خدا و دین و قرآن و کُتُب به اصطلاح مقدّس گرفته تا قانون و ایدئولوژی و قدرت نمیتواند فقط به اعتبار تقدّس یا مشروعیّتی/اعتباری که برای خود قائل است، از پاسخگویی در برابر رنج و تباهی انسان معاف باشد. هر آنچه که به نام نجات انسان، جان و زندگی او را ویران میکند، نه شایسته اطاعت است و نه مصون از نقد؛ بلکه باید بی هیچ ملاحظهای سنجشگری رادیکال شود. هیچ تقدّسی ارزشمندتر از جان و زندگی نیست حتّا اگر قرنهای قرن به ما آموخته باشند که زندگی را باید قربانی تقدّسات بی مغز و مایه کرد.
برگرفته از ایران گلوبال
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این نوشته، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع نهاد مردمی را منعکس نمیکند.
