سایه رحیمی
ایرانیان باستان در خردادروز از ماه تیر که در تقویم جلالی مصادف با ششم تیرماه در اوایل تابستان است، جشن باشکوهی برگزار میکردند که بر پایه پیوند ناگسستنی بین گل نیلوفر و ایزدبانوی آناهیتا قرار داشت که هر دو نماد روشنایی، پاکی و زندگیاند.
ایرانیان باستان گل نیلوفر را نماد آناهیتا (ایزدبانوی آبها) میدانستند، از همین رو است که گفته میشود جشن نیلوفر با شکوفا شدن این گل میان آبها در فصل تابستان ارتباط دارد. از جمله مصادیق علمی چنین رویش و پیوندی میتوان از سراب نیلوفر کرمانشاه یاد کرد که چشمانداز طبیعی و بینظیر آن طی قرنها، تجلی عینی این باور اساطیری و جلوهگاهی از رویش تماشایی این گل رازآلود بر بستر آبهای روان بوده است.
مهمترین سند تاریخی که از برگزاری جشن نیلوفر در ایران باستان یاد کرده، کتاب «آثارالباقیه» ابوریحان بیرونی است. بیرونی میان جشن نیلوفر و جشن تیرگان، که آن نیز در ماه تیر برگزار میشد، پیوندی نمادین میبیند، چرا که نیلوفر گلی است که از دل آب سر برمیآورد و با برآمدن خورشید میشکفد، و تیرگان نیز از جشنهای کهن ایرانی در ستایش آب، باران و آبادانی است.
ابوریحان بیرونی در توضیح ماهیت و چرایی برگزاری جشن نیلوفر در آغاز تابستان، به مفاهیمی چون آبادانی، زراعت و پیوند زندگی انسان با آب اشاره میکند. یعنی همان مضامینی که در جشن تیرگان نیز حضوری پررنگ دارند و آن را به آیینی برای طلب باران، رونق کشت و پاسداشت آبهای روان تبدیل کردهاند.
در بندهش، از مهمترین متون پهلوی، بخشی به نسبت میان گیاهان و ایزدان اختصاص دارد و در همین متن، گل نیلوفر بهعنوان نماد اردویسور آناهیتا، ایزدبانوی آبها، شناخته میشود. این پیوند از آنجا معنا مییابد که نیلوفر در فرهنگ ایرانی تنها یک گل زیبا نیست، بلکه نشانهای از پاکی، زایش، روشنایی و نیروی زندگی است.
نیلوفر همچنین به سبب ارتباط نمادین با چهار عنصر بنیادین جهان، یا «چهار آخشیج»، جایگاهی ویژه در باورهای کهن یافته است: ریشهاش در خاک است، ساقهاش در آب رشد میکند، برگها و گلبرگهایش در هوای آزاد گسترده میشوند و شکفتنش با تابش خورشید همراه است.
کاربرد گل نیلوفر در نقشبرجستههای بهجامانده از دوران هخامنشیان در پاسارگاد نشان میدهد که در نگاه شهریاران هخامنشی و مردمان آن روزگار، نیلوفر جایگاهی ویژه داشت و نماد صلح و آشتی، آرامش، و زندگی بود.
اینکه چرا در باورهای اساطیری، نیلوفر به نماد آناهیتا تبدیل شد، نیز بیتردید با ویژگی برجسته پاکی این گل ارتباط دارد که با وجود رویش در آبهای راکد، مردابها و گلولای، همواره پاک و درخشان باقی میماند و آلودگی بر برگهایش نمینشیند. همین ویژگی درباره آناهیتا نیز صدق میکند.
ناهید، آناهید، آناهیتا یا اَردَویسور آناهیتا یکی از مهمترین ایزدبانوها در اساطیر ایران باستان است که نگهبان آب و مظهر پاکی، باروری و آبادانی بود. نام او در زبان اوستایی به معنای «رود بزرگ پاک» یا «آب پرتوان بیآلایش» است و در فارسی میانه با عنوان «اردویسورآناهید» شناخته میشد. پژوهشگران او را همتای ایرانی ایشتر در اساطیر بابلی و آفرودیت در اساطیر یونان باستان میدانند.
ایرانیان باستان آناهیتا را سرچشمه همه آبها و نیروی زایندگی جهان میدانستند. در باور آنان، این ایزدبانو سوار بر گردونهای آسمانی است که چهار اسب سفید به نامهای باد، باران، ابر و تگرگ آن را میکشند. آناهیتا نهتنها نگاهبان آب و باران، بلکه بخشنده نعمت، زیبایی و زندگی است.
بر اساس اسناد تاریخی، نکوداشت آناهیتا پیشینهای کهنتر از آیین زرتشتی دارد، با این حال، چنین به نظر میرسد که در دورههای هخامنشی و ساسانی به اوج شکوه رسید. در سنگنوشتههای دوران اردشیر دوم، نام آناهیتا در کنار اهورامزدا و میترا آمده است و این نشان از اهمیت رسمی او در آیینهای باستانی دارد.
اهمیت آناهیتا نزد ایرانیان باستان به قدری زیاد بود که در شهرهای مختلف سرزمین پارس برای او معبد میساختند. برخی از این معابد هنوز هم در شهرهایی مانند شوش و کنگاور باقی ماندهاند.
چنانچه گفته شد، آناهیتا در فرهنگ ایرانی، افزون بر اینکه فرشته موکل آب است، با مفاهیمی چون پاکی، دوستی، عشق، نعمت، و زندگی نیز پیوند دارد و به همین سبب میتوان جشن نیلوفر را موعدی برای پاسداشت آناهیتا دانست. هرچند برخی پژوهشگران چنین استدلال کردهاند که جشن نیلوفر را میتوان تقدیر از خورشید نیز تلقی کرد، زیرا درست همان زمانی که نیلوفرها میرویند، هنگامه تابستان و خورشید در بلندترین نقطه آسمان است.
جشن نیلوفر امروز با عنوان جشن «تووَستی» یا «تابستانی» همچنان در برخی مناطق ایران از جمله محلات، خمین و فراهان، برگزار میشود. این آیین که در آغاز فصل تابستان و همزمان با شکوفایی گلهای نیلوفر و دیگر نشانههای رویش طبیعت برگزار میشود، اگرچه در گذر زمان دستخوش تغییراتی شده، همچنان بخشی از عناصر و کارکردهای آیینهای کهن ایرانی را در خود حفظ کرده است.
گردهماییهای خانوادگی، حضور در طبیعت، برگزاری جشن و پایکوبی، تهیه خوراکهای محلی و پاسداشت آغاز فصل گرما از جمله رسوم رایج این جشن در میان مردم این مناطق به شمار میرود.
برگرفته از ایندیپندنت فارسی
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این نوشته، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع نهاد مردمی را منعکس نمیکند.