*مقاله زیر مختصری از مجموعه گزارشات مربوط به رخدادهای پس از بهار عربی و استیلای داعش بر برخی از سرزمین ها بین سالهای 2011 تا 2016 تهیه شده است.
جامعه بینالملل از میزان تخریب بناهای منحصر به فرد فرهنگهای مختلف خاورمیانه و از غارتهای بی‌شرمانه آثار هنری و فرهنگی در محدوده های تحت کنترل داعش و القاعده و گروههای مسلح تندروی دیگر، وحشتزده است. همچنین، بسیاری از آثار باستانی در مناطق جنگی و درگیریهای داخلی به خاطر بمباران هوایی، گلوله های توپخانه به نحوی غیر قابل جبران تخریب میشوند.
نقاط مهم باستانشناختی که ارزشی منحصر به فرد برای بشریت داشته اند، در عراق، سوریه، یمن و لیبی غارت و نابود شده اند. ساده انگاری است اگر باور کنیم این فرایند بعد از بهار عربی در ۲۰۱۱ آغاز شده است، چرا که نیروهای ائتلافی در ۲۰۰۳ نتوانستند به خاطر خلا قدرت، مانع تخریب و غارت عتیقه ها و آثار تاریخی توسط شبه نظامیان مسلح بعد از اشغال عراق شوند. بنا به گفته مصطفی امین، مدیر شورای عالی عتیقه های مصر، بیش از ۱۷۰ هزار اثر باستانی و هنری عراقی از زمان جنگ عراق دزدیده و قاچاق شده است.
با این وجود، این فاجعه فرهنگی بعد از قدرت یافتن متعصبان جهادی در بخشهایی از جهان عرب ابعادی تاسفبار یافته است. در برخی موارد، تخریب برنامه ریزی شده و هدفمند است، مثل شهرستان باستانی هاترا در عراق، که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار داشت و از دوران اشکانیان در قرن سوم پیش از میلاد باز مانده بود که به وسیله عوامل وحشی دولت اسلامی، با خاک یکسان شد. مورد دیگر، نابودی آثار باستانی اکدی و آشوری در موزه موصل بود، مجموعه ای که زمانی بسیار بزرگ و گسترده بود. مثالهای فراوانی از تخریب بناها در عراق و سوریه وجود دارد که همگان از آن باخبرند. این افراد متعصب به مساجد متعددی که با معیارهای دگماتیک و جزمیشان منطبق نبوده اند هم رحم نکرده اند.

در شرایطی ویژه، تخریب حاصل درگیریها و خصومتهایی است که با بمباران، حملات زمینی شلیک توپخانه همراه بوده است. یمن یک مثال فجیع است، جایی که حمله ای از سوی گروه انصارالله یا حوثیها و متحدانشان جمهوری اسلامی ایران در ماه فوریه، برخوردهایی میان طرفین درگیر ایجاد کرد. این درگیریها با حملات هوایی اتحادی به رهبری عربستان سعودی منتهی شد، که نتیجه‌‌ای جز یک فاجعه انسانی بهبار نیاورد. حملات توپخانه در ۱۱ ماه مه، و بامداد ۱۲ ژوئن، منتهی به تخریب ساختمانهای قدیمی و بناهای باستانی در منطقه مقشامات آلقسیمی در بخش قدیمی شهر صنعا، از جذابترین شهرهای سرزمین عرب و یک میراث جهانی دیگر شد.
بنا به گزارشی نقل شده از جلسه ویژهای در مقر یونسکو در پاریس که به حفاظت از میراث فرهنگی یمن اختصاص یافته بود، یک موزه باشکوه در شهر دامرا در روز ۱۲ ماه مه امسال، به طور کامل نابود شده است. سد بزرگ مآرب، که یک بنای مهم دوران پادشاهی سبا بود و از سوی خیلی ها، هشتمین «عجایب» دنیا محسوب میشد، به شدت در روز دوم ماه ژوئن آسیب دید، همان روزی که آرامگاه آلالشيخ أو آل بوبكر بن سالم با گنبدش در حضرالموت کاملا تخریب شد و از بین رفت. تخریب و نابودی، سرنوشت احتمالی آرامگاههای زیبای مردان مقدسی است که در مناطق تحت اشغال القاعده قرار دارند و این بناها را نماد شرک یا بتپرستی و یا ترک عبادت خداوند به عنوان تنها معبود میخوانند. در همین زمان، خانم ایرینا بوکووا مدیر کل یونسکو در جلسه پاریس گفت: «این میراث، روح مردم یمن را در خود دارد و سمبلی از تاریخی هزاران ساله از دانش و داراییهای بشری است.»
در حال حاضر، تخریب سازمان یافته ای از مجسمه های حیواننما و انساننمایی که با دکترین دولت اسلامی همخوان نیست و بت به حساب میآیند، جریان دارد. این مجسمه ها در تفکر وحشی و تندروانه ی دولت کریه داعش که بر اساس اعتقادات به شدت اسلامی شکل گرفته، جایی ندارند.

 


اما روند دیگر، حفاریهای آشفته ای را در بر میگیرد که هدفی جز غارت آثار هنری باستانی و فروش آن‌ها، همزمان با از بین بردن بناهای مهم تمدنهای پیش از اسلام ، ندارد. در ابتدا، حفاریهای بدون نظم و وحشیانه در مناطق تحت کنترل داعش از سوی گروههای با سابقه مجرمانه انجام میشد، اما به نظر میرسد شرایط تدریجا تغییر کرده است. تلاشهایی برای دستیابی به سود بیشتر از این عمل مجرمانه، آنرا منظم و سازمان یافته کرده است. شبه نظامیان داعش پس از اشغال و کنترل شهر باستانی تدمر (پالمیرا) در ماه مه، یک وزارتخانه آثار باستانی هنری ایجاد کرده اند. یک صفحه اینترنتی تحت عنوان «حراج آثار هنری باستانی سوریه» برخی از این آثار را که از موزه های حلب، دیرالزور و قلمون غارت شده بودند را به نمایش گذاشته است. این آثار شامل مجسمه، جواهرات، سنگهای قیمتی و سکه است. یک محقق اهل تاجیکستان که به شرط عدم انتشار اسم به پرسشهای المانیتور پاسخ گفت، مدعی است که فرستادگان داعش به دنبال استخدام باستانشناسان در منطقه و یا کشورشان برای کند و کاو در نواحی تحت اشغال دولت اسلامی در محدوده های سوریه و عراق بوده اند. بر اساس گفته ای مرکز منطقه ای مطالعات استراتژیک در قاهره، کارشناسانی از کشورهای همسایه، از جمله ترکیه، برای کاوش و حفاری در الرقه، دیرالزور و ایدلیب به کار گرفته شده اند، درحالیکه از فلزیابهایی که همراه سلاح آورده شده، استفاده میکنند. تیمهای حفاری سازمان یافته، از شبه نظامیان سوری تشکیل شده اند.


همچنین بر پایه گفته همین مرکز، داعش مالیاتهایی را بر روی عملیات حفاری وضع کرده که ۲۰٪ ارزش آثار باستانی به دست آمده از شهر حلب و ۵۰٪ آثار به دست آمده از شهر الرقه را شامل میشود. مالیات آثار ساخته شده از طلا از عهد اسلامی، به شدت بالاتر است. داعش همچنین بناهایی را در لیبی تخریب کرده و دست به حفاریهایی غیر قانونی در مناطق ساحلی زده است، از جمله در مناطق نزدیک به لپتیس ماگنا، شهری معروف که در ۱۱۰۰ سال قبل از میلاد مسیح به عنوان مستعمره ای فینیقی بنا شده و تنها ۱۳۰ کیلومتر با پایتخت این کشور، ترابلس فاصله دارد. مجموعه های گرانبهایی نیز از موزه های لیبی، غارت شده است.
سومین روند، قاچاق آثار باستانی به خارج از منطقه را شامل میشود که در بازار سیاه به فروش میرسند، و همین امر تبدیل به یکی از راههای کسب درآمد داعش شده است. با وجود تلاشهای جامعه جهانی و نهادهای بین المللی و برخی کشورها، از جمله دولتهای عربی در مبارزه با تجارت این آثار دزدی که از مرزها عبور میکنند، تجارت عتیقه ها از سوی داعش، همچنان رو به رشد و شکوفایی است. این آثار از مسیرهایی مخفیانه در مرزهای ترکیه، اردن و لبنان میگذرند و به دست دلالان بازار سیاه میافتند که آنها را به دستان خریداران میرسانند. به گفته کارشناسان مرکز منطقه ای مطالعات استراتژیک، سلاحهایی با زیورآلاتی از طلا تا ۵۰ هزار دلار به فروش میرسند. در فوریه  ۲۰۱۳، پلیس اردن شبکه ای زیرزمینی از دلالان عتیقه های سوری را متلاشی کرد که در مرز سوریه و در نزدیکی شهر درعا فعال بودند. چنین عملیاتی نیز از سوی پلیس الجزایر علیه شبکه ای از دلالانی که عتیقه های از لیبی را دزدیده بودند، در آوریل ۲۰۱۵ انجام گرفت.
آنچه که امروز شاهدش هستیم، وضعیتی غیر قابل تحمل است که اقدامی مصمم و هماهنگ از سوی جامعه بینالمللی را برای جلوگیری از نابودی و غارت میراث فرنگی خاورمیانه را میطلبد. علاوه بر اقدامهای پلیس و کارهایی برای قانونگذاری، تلاشهایی در حوزه های فرهنگی نیز باید صورت گیرد. همین موضوع، در دستور کار نشست کارشناسان مرکز مطالعات استراتژیک در یمن بود، که از سوی یونسکو میزبانی میشد و الکساندر سدوف، نمایندهای از روسیه، که متصدی موزه هنرهای شرقی نیز در آن حاضر شد. باید افزود که گروه باستانشناسان روسی از ۱۹۸۳ در یمن مشغول کار بوده است و حفاریها و بیش از ۳۰ سال مشغول کند و کاو حفاری در شهرک هایی در حضرالموت و جزیره سقطرا بوده اند. سدوف به المانیتور در باره بحثهای انجام گرفته در پاریس گفت که شامل برنامه ای احتمالی برای مشاهده و نظارت ماهواره ای بناهای از میان رفته و یا آسیب دیده میشد. او همچنین به همکاری یونسکو و کارشناسان در مورد یمن، تبادل اطلاعات در باره آثار هنری غارت شده و اعمال برنامه ای برای جلب توجه بیشتر دولتها و مردم به این مشکل ناراحت کننده که در جلسه پاریس مطرح شده بود اشاره کرد.
منبع:
https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/07/russia-efforts-save-monuments-middle-east.html

بازدید کننده گرامی، نوشته های هم میهنان که در این تارنما منتشر می شوند، در راستای آگاهی رسانی و باور و احترام به آزادی اندیشه و بازتاب آزاد آن است و بیانگر مواضع و دیدگاه های نهاد مردمی نیست و همواره نویسندگان پاسخگوی نظرات خود خواهند بود.

 

سرزمینمان ایران

Image101.jpg

آرشیو سیمای نهاد مردمی

مبارزات مردمی

Image17.jpg

از فیس بوک نهاد دیدن کنید